Nauczyciel objęty przepisami ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2003 r. nr 118, poz. 1112 ze zm.) może przejść na emeryturę bez względu na wiek na podstawie art. 88 tej ustawy lub też na emeryturę w obniżonym wieku - na podstawie § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8, poz. 43 ze. zm. ). Nauczyciel może także ubiegać się o przyznanie wcześniejszej emerytury, przewidzianej dla ogółu pracowników.
Zgodnie z przepisami art. 88 Karty Nauczyciela - nauczyciele mający co najmniej 30-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze (praca nauczycielska), zaś nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich co najmniej 25-letni okres składkowy i nieskładkowy, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym - mogą po rozwiązaniu stosunku pracy na swój wniosek przejść na emeryturę bez względu na wiek.
Nauczyciele urodzeni po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r. zachowują prawo do wymienionej emerytury bez względu na wiek - o ile spełnili podane wyżej warunki wymagane do przyznania tej emerytury w ciągu dziesięciu lat od wejścia w życie ustawy emerytalnej, tj. do dnia 31 grudnia 2008 r., z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy. Prawo do emerytury dla nauczycieli z tej grupy wiekowej przysługuje jeżeli nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w funduszu, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody budżetu państwa.
Z powyższego wynika, że rozwiązanie stosunku pracy przez nauczyciela może nastąpić również po 31 grudnia 2008 r. Również po tej dacie może być zgłoszony wniosek o emeryturę, jednakże nie później niż przed ukończeniem 60 roku życia przez kobietę i 65 roku życia przez mężczyznę ? wówczas emerytura będzie obliczona na dotychczasowych tzw. starych zasadach. Zgłoszenie wniosku o emeryturę po ukończeniu powszechnie obowiązującego wieku emerytalnego, nawet jeżeli osoba ubezpieczona spełniła warunki do emerytury nauczycielskiej ? spowoduje konieczność zastosowania art. 183 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a więc ustalenie wysokości emerytury obliczonej w części według dotychczasowych zasad i części obliczonej według nowych zasad, o ile osoby te nie przystąpiły do OFE ? albo ustalenia wysokości emerytury według nowych zasad.
O przyznanie emerytury na warunkach określonych w przepisie art. 88 Karty Nauczyciela może ubiegać się nie tylko nauczyciel zatrudniony w pełnym wymiarze czasu zajęć, ale również nauczyciel zatrudniony w wymiarze co najmniej połowy obowiązującego wymiaru czasu zajęć.
Przepis ten dotyczy również nauczycieli przebywających na urlopie bezpłatnym, m.in. w związku z pełnieniem z wyboru funkcji publicznych. Prawo do emerytury ustala się na ogólnych zasadach, nie wcześniej niż od dnia następującego po dniu rozwiązania stosunku pracy.
Nauczyciel może przejść na wcześniejszą emeryturę również na podstawie przepisów art. 32 i 46 ustawy emerytalnej w związku z przepisami § 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
Zgodnie z powołanymi przepisami nauczyciel urodzony przed dniem 1 stycznia 1949 r. może przejść na emeryturę jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:
* osiągnął wiek wynoszący dla kobiet 55 lat i dla mężczyzn 60 lat,
* ma okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnym charakterze (pracy nauczycielskiej) wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.
Prawo do omawianej emerytury przysługuje również nauczycielom urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r., jeżeli podane wyżej warunki spełnili do dnia 31 grudnia 2008 r. oraz jeżeli nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w funduszu, za pośrednictwem Zakładu, na dochody budżetu państwa.
Uzyskanie prawa do wcześniejszej emerytury z rozporządzenia nie jest uzależnione od wykonywania pracy nauczycielskiej ostatnio przed zgłoszeniem wniosku o to świadczenie. Emeryturę tę, po spełnieniu wymaganych warunków, uzyska także osoba, która ostatnio nie wykonywała pracy nauczycielskiej.
Przyznanie takiej emerytury nie jest uzależnione od rozwiązania stosunku pracy na wniosek nauczyciela - tak jak jest to w przypadku ubiegania się o przyznanie emerytury nauczycielskiej bez względu na wiek na podstawie przepisów art. 88 Karty Nauczyciela.
Możliwość ta wynika z przepisów art. 184 ustawy emerytalnej i adresowana jest do tych osób urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r. a przede wszystkim mężczyzn, którzy do dnia 31 grudnia 2008 r. nie osiągneli obniżonego wieku emerytalnego, a posiadają okresy pracy nauczycielskiej. Powołany przepis stanowi, że osoby urodzone po dniu 31 grudnia 1948 r., które na dzień 1 stycznia 1999 r. posiadają okres składkowy i nieskładkowy wynoszący dla kobiet 20 lat, a dla mężczyzn 25 lat, w tym co najmniej 15-letni okres pracy nauczycielskiej wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy - mogą przejść na wcześniejszą emeryturę po osiągnięciu obniżonego wieku emerytalnego, który dla kobiet wynosi 55 lat, a dla mężczyzn 60 lat.
Emerytura ta przysługuje pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem ZUS, na dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy w przypadku ubezpieczonego będącego pracownikiem.