Ubezpieczenie zdrowotne studenta po 26. roku życia – kto zgłasza i co trzeba zrobić?

Dwudzieste szóste urodziny są w polskim systemie ubezpieczeń zdrowotnych granicą, za którą student przestaje istnieć jako członek rodziny. Nie ma tu żadnego okresu przejściowego ani powiadomienia. Z dnia na dzień znika tytuł, status w eWUŚ zmienia się na czerwony, a rodzic ma jeszcze siedmiodniowy obowiązek poinformowania płatnika, że dziecko przestało spełniać warunki. Uczelnia może przejąć tę rolę i opłacać składkę, ale zrobi to dopiero wtedy, gdy student sam złoży wniosek w dziekanacie. Ten jeden formularz jest całą różnicą między bezpłatnym leczeniem a rachunkiem za wizytę. Poniżej dokładne zasady, terminy i warianty dla osób, którym uczelnia zgłoszenia nie załatwi.

Dlaczego 26 lat jest granicą?

Konstrukcja opiera się na pojęciu członka rodziny osoby ubezpieczonej. Do tego kręgu zalicza się między innymi dzieci własne, dzieci małżonka, dzieci przysposobione, wnuki oraz dzieci obce, dla których ustanowiono opiekę, do ukończenia przez nie 26. roku życia, pod warunkiem kontynuowania nauki.

Dopóki ten warunek jest spełniony, zgłoszenia dokonuje rodzic za pośrednictwem swojego płatnika składek, na formularzu ZUS ZCNA. Nie wiąże się to z żadną dodatkową składką: jedna składka rodzica pokrywa wszystkich zgłoszonych członków rodziny.

Po ukończeniu 26 lat ta podstawa znika i nie da się jej przedłużyć ani odnowić, niezależnie od tego, czy student nadal studiuje, czy jest na utrzymaniu rodziców i czy zarabia cokolwiek.

Wyjątek jest jeden i dotyczy osób z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności albo innym orzeczeniem traktowanym na równi. Taka osoba może być zgłoszona jako członek rodziny bez względu na wiek. To rozwiązanie warto znać, bo bywa pomijane przy rutynowych poradach w dziekanatach.

Obowiązek informacyjny działa też w drugą stronę i jest terminowy. Osoba ubezpieczona, która zgłosiła członka rodziny, ma 7 dni na poinformowanie płatnika o okolicznościach powodujących utratę tego statusu. Ukończenie przez uczące się dziecko 26. roku życia jest dokładnie taką okolicznością, podobnie jak wstąpienie przez nie w związek małżeński albo uzyskanie własnego tytułu do ubezpieczenia. Płatnik dokonuje wtedy wyrejestrowania.

Kiedy uczelnia zgłasza studenta do ubezpieczenia?

To podstawowa droga dla studenta po dwudziestym szóstym roku życia i warto poznać jej warunki, bo są dwa i oba bywają zaskoczeniem.

Pierwszy: student nie może mieć żadnego innego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego. Jeżeli pracuje na etacie, choćby w ułamkowym wymiarze, wykonuje oskładkowane zlecenie, prowadzi działalność gospodarczą albo jest zarejestrowany jako bezrobotny, ma własny tytuł i ten tytuł ma pierwszeństwo. Uczelnia nie jest wtedy płatnikiem i zgłoszenia nie dokona.

Drugi: zgłoszenie następuje na pisemny wniosek studenta, złożony w dziekanacie albo innej właściwej jednostce uczelni. Do wniosku dołącza się oświadczenie, że nie podlega się ubezpieczeniu zdrowotnemu z innego tytułu i nie jest się zgłoszonym jako członek rodziny.

To drugi warunek jest przyczyną większości problemów. Uczelnia nie ma wiedzy o sytuacji ubezpieczeniowej studentów i nie zgłasza nikogo z urzędu. Student, który po prostu czeka, aż „uczelnia się tym zajmie”, pozostaje nieubezpieczony miesiącami.

Składka za takiego studenta jest finansowana z budżetu państwa, a uczelnia pełni rolę płatnika. Student nie ponosi żadnych kosztów.

Analogiczne zasady dotyczą uczestników szkół doktorskich, przy czym sytuacja doktoranta bywa bardziej złożona, bo pobieranie stypendium doktoranckiego wiąże się z obowiązkiem ubezpieczeń społecznych. Kwestię ubezpieczenia zdrowotnego w konkretnym przypadku warto potwierdzić w jednostce prowadzącej szkołę doktorską, bo praktyka bywa zróżnicowana.

Obowiązek zgłoszenia ustaje z dniem ukończenia studiów albo skreślenia z listy studentów. Uczelnia wyrejestrowuje wtedy studenta, a on sam musi znaleźć nowy tytuł.

Co się dzieje w przerwie między licencjatem a magisterką?

To najczęściej przeoczana luka i dotyczy nie tylko osób po dwudziestym szóstym roku życia.

Status studenta trwa od dnia immatrykulacji, czyli przyjęcia w poczet studentów, do dnia złożenia egzaminu dyplomowego albo skreślenia z listy. Osoba, która obroniła licencjat na przykład w lipcu, a na studia magisterskie zostanie immatrykulowana w październiku, przez kilka miesięcy studentem nie jest.

Ma to dwa skutki, które warto rozdzielić.

Po stronie ubezpieczenia zdrowotnego działa okres ochronny: po ukończeniu studiów albo skreśleniu z listy prawo do świadczeń przysługuje jeszcze przez cztery miesiące. Obrona w lipcu oznacza więc ochronę mniej więcej do listopada, a więc luka wakacyjna zostaje zamknięta. Warto natomiast wiedzieć, że w tym okresie status w systemie eWUŚ będzie czerwony, bo nikt składki nie opłaca. Prawo istnieje, tylko system go nie potwierdza, a w rejestracji trzeba wtedy złożyć oświadczenie albo okazać dokument z uczelni.

Po stronie umów zlecenia skutek jest odwrotny i kosztowny. Zwolnienie ze składek przysługuje uczniom i studentom do ukończenia 26. roku życia, przy czym decyduje faktyczny status studenta. Osoba bez tego statusu podlega pełnym ubezpieczeniom ze zlecenia. Zleceniobiorca powinien o utracie statusu poinformować zleceniodawcę, a ten zgłosić go do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego. Zaniechanie tego kroku prowadzi do zaległości składkowych, które ZUS ustala przy kontroli wstecz, wraz z odsetkami.

Przepisy o szkolnictwie wyższym zachowują ponadto absolwentom studiów pierwszego stopnia część praw studenta do 31 października roku ukończenia studiów. Zakres tego zachowania nie pokrywa się jednak z zasadami ubezpieczeniowymi i w konkretnej sprawie warto potwierdzić sytuację w dziekanacie, zamiast zakładać, że jedno automatycznie wynika z drugiego.

Jakie są alternatywy, gdy uczelnia nie zgłosi?

Student po dwudziestym szóstym roku życia, który ma inny tytuł albo z jakiegoś powodu nie może skorzystać ze zgłoszenia przez uczelnię, ma kilka dróg. Różnią się kosztem o dwa rzędy wielkości.

Wiersz o małżonku zasługuje na uwagę, bo jest mało znany. Małżonek osoby ubezpieczonej może być zgłoszony jako członek rodziny bez żadnego ograniczenia wiekowego. Student po trzydziestce, którego współmałżonek pracuje, ma więc bezpłatną drogę niezależnie od tego, czy uczelnia go zgłosi.

Wiersz o urzędzie pracy wymaga zastrzeżenia. Status bezrobotnego wymaga gotowości do podjęcia zatrudnienia, a studia stacjonarne tę gotowość wykluczają. Osoby studiujące zaocznie albo wieczorowo mogą się rejestrować, studenci studiów dziennych co do zasady nie.

Dobrowolne ubezpieczenie w NFZ jest rozwiązaniem ostatniej szansy ze względu na koszt przekraczający osiemset złotych miesięcznie. Warto natomiast wiedzieć, że studenci nieposiadający obywatelstwa państwa Unii Europejskiej, EFTA ani Zjednoczonego Królestwa, mieszkający w Polsce, są zwolnieni z opłaty dodatkowej niezależnie od długości przerwy w ubezpieczeniu. Dla studenta z zagranicy bez innych możliwości jest to więc opcja realna, choć droga.

Jak wygląda sytuacja studenta, który pracuje?

Tu zasady są proste, ale ich kolejność bywa myląca i prowadzi do podwójnych zgłoszeń albo luk.

Każdy tytuł do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego ma pierwszeństwo przed zgłoszeniem przez uczelnię. Etat, oskładkowane zlecenie, działalność gospodarcza: wszystko to wyklucza uczelnię jako płatnika.

Co istotne, w ubezpieczeniu zdrowotnym nie stosuje się zbiegu tytułów na korzyść jednego z nich, tak jak przy ubezpieczeniach społecznych. Każdy tytuł generuje własną składkę. Student pracujący na etacie i jednocześnie prowadzący działalność płaci składkę zdrowotną z obu tytułów.

Studenci po dwudziestym szóstym roku życia tracą też zwolnienie ze składek przy umowach zlecenia. Do 26 lat zlecenie studenta było wolne od wszystkich składek, więc wynagrodzenie brutto równało się kwocie netto pomniejszonej tylko o zaliczkę na podatek. Po tej granicy zlecenie podlega pełnym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i zdrowotnemu, a chorobowemu dobrowolnie.

Różnica w kwocie na rękę jest odczuwalna. Przy tej samej stawce godzinowej wynagrodzenie netto studenta po dwudziestych szóstych urodzinach spada o kilkanaście procent, a koszt po stronie zleceniodawcy wyraźnie rośnie. To zresztą powód, dla którego część firm ogranicza współpracę ze zleceniobiorcami przekraczającymi ten wiek.

Z punktu widzenia samego ubezpieczenia zdrowotnego skutek jest jednak korzystny: oskładkowane zlecenie daje pełny tytuł, i to za cenę znacznie niższą niż dobrowolne ubezpieczenie w NFZ. Przy zleceniu na tysiąc złotych sama składka zdrowotna wynosi dziewięćdziesiąt złotych.

O czym pamiętać przy zgłoszeniu w dziekanacie?

Kilka praktycznych obserwacji z procedur uczelnianych, które oszczędzają tygodnie oczekiwania.

Wniosek najlepiej złożyć przed dwudziestymi szóstymi urodzinami albo w ich okolicach, a nie po fakcie. Zgłoszenie działa od daty wskazanej w dokumentach, a nie wstecz na dowolny okres, więc każdy tydzień zwłoki to tydzień bez potwierdzonego tytułu.

Do wniosku trzeba dołączyć oświadczenie o niepodleganiu ubezpieczeniu z innego tytułu. Jeżeli w trakcie roku sytuacja się zmieni, na przykład student podejmie pracę, ma obowiązek niezwłocznie poinformować o tym uczelnię. Uczelnia go wyrejestruje. Zaniechanie tego kroku oznacza podwójne zgłoszenie, co w praktyce prowadzi do korekt i wyjaśnień z ZUS.

To samo dotyczy zakończenia studiów, przerwania nauki, urlopu dziekańskiego. Urlop od zajęć zwykle nie przerywa statusu studenta, ale skreślenie z listy już tak, a wtedy uczelnia przestaje być płatnikiem.

Warto po dwóch tygodniach od złożenia wniosku sprawdzić status w Internetowym Koncie Pacjenta. Dane z ZUS trafiają do systemu eWUŚ z opóźnieniem, ale jeśli po miesiącu status nadal jest czerwony, prawdopodobnie zgłoszenie nie zostało wysłane i trzeba wrócić do dziekanatu.

Studenci mieszkający za granicą albo wyjeżdżający na wymianę powinni sprawdzić, czy zachowują polskie ubezpieczenie i czy przysługuje im karta EKUZ. Podjęcie pracy w innym państwie Unii Europejskiej oznacza objęcie tamtejszym systemem i utratę polskiego tytułu, także tego wynikającego ze zgłoszenia przez uczelnię.

Ile realnie kosztuje brak ubezpieczenia?

Pytanie brzmi banalnie, dopóki nie zestawi się kwot, które pojawiają się przy konkretnych zdarzeniach.

Wizyta u lekarza podstawowej opieki zdrowotnej bez ubezpieczenia to koszt rzędu stu kilkudziesięciu złotych, konsultacja specjalistyczna dwustu do czterystu. Na tym poziomie ryzyko wygląda na akceptowalne i właśnie dlatego wiele osób odkłada sprawę.

Skala zmienia się przy zdarzeniach nagłych. Doba na oddziale szpitalnym rozliczana według stawek Funduszu to kwota czterocyfrowa, zabieg operacyjny kilkanaście tysięcy, pobyt na oddziale intensywnej terapii wielokrotność tej sumy. Do tego dochodzi kosztowna farmakoterapia, która bez refundacji potrafi pochłonąć kilka tysięcy miesięcznie.

Prawo do pomocy w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego przysługuje każdemu i szpital nie może odmówić ratowania życia. Może natomiast później dochodzić zwrotu kosztów od osoby, która nie miała prawa do świadczeń. Student po wypadku na nartach czy po ostrym zapaleniu wyrostka dostanie pomoc, ale i rachunek.

Osobne ryzyko wiąże się z oświadczeniem składanym w rejestracji. Pacjent, którego eWUŚ nie potwierdza, może oświadczyć, że ma prawo do świadczeń, i zostanie przyjęty. Jeśli oświadczenie okaże się nieprawdziwe, NFZ może wystąpić o zwrot kosztów. Dla studenta, który po dwudziestych szóstych urodzinach nie złożył wniosku w dziekanacie, a podpisał oświadczenie z przyzwyczajenia, to realne zagrożenie.

Zestawienie jest więc dość jednoznaczne: koszt wniosku w dziekanacie wynosi zero złotych i piętnaście minut, a koszt jego niezłożenia jest nieograniczony z góry.

Co dzieje się po obronie pracy dyplomowej?

Ten moment rządzi się własnymi zasadami i warto go zaplanować, bo dotyczy praktycznie każdego studenta.

Status studenta kończy się z dniem złożenia egzaminu dyplomowego. Zgłoszenie przez uczelnię wygasa, bo uczelnia przestaje być płatnikiem. W systemie eWUŚ pojawia się czerwony status.

Jednocześnie działa okres ochronny: po ukończeniu studiów albo skreśleniu z listy studentów prawo do świadczeń przysługuje jeszcze przez cztery miesiące. To czas na znalezienie nowego tytułu, a nie na zapomnienie o sprawie.

W tym okresie uprawnienie istnieje mimo czerwonego statusu, więc w rejestracji trzeba je potwierdzić dokumentem albo oświadczeniem. Przydatnym dokumentem jest zaświadczenie z dziekanatu o dacie złożenia egzaminu dyplomowego albo dyplom z widoczną datą. Warto mieć taki dokument przy sobie przez cały ten okres.

Drogi na potem są takie same jak dla każdej osoby bez tytułu: podjęcie pracy, rejestracja w urzędzie pracy, zgłoszenie jako członek rodziny przez małżonka albo, jeśli absolwent kontynuuje naukę, ponowne zgłoszenie przez uczelnię po immatrykulacji na kolejny stopień.

Najczęstszy błąd polega na przespaniu tych czterech miesięcy. Absolwent broniący się w czerwcu ma ochronę mniej więcej do października, a potem wpada w pustkę. Jeśli przerwa przekroczy trzy miesiące, przy ewentualnym późniejszym przystąpieniu do dobrowolnego ubezpieczenia pojawi się opłata dodatkowa. To wyjątkowo nieprzyjemny prezent na start kariery zawodowej.

Podsumowanie

Cała sprawa sprowadza się do jednej czynności: złożenia wniosku w dziekanacie. Uczelnia może opłacać składkę zdrowotną za studenta po dwudziestym szóstym roku życia, ale zrobi to tylko wtedy, gdy student o to poprosi i oświadczy, że nie ma innego tytułu. Nic tu nie dzieje się automatycznie.

Trzy sytuacje warto zapamiętać osobno. Osoba z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności może być zgłaszana jako członek rodziny bez ograniczenia wiekowego. Małżonek osoby ubezpieczonej również nie podlega limitowi wieku, więc zamężny albo żonaty student ma bezpłatną alternatywę. Po ukończeniu studiów prawo do świadczeń trwa jeszcze cztery miesiące, mimo że system eWUŚ pokaże w tym czasie czerwony status.

Najkosztowniejszym błędem jest natomiast przeoczenie zmiany statusu przy umowach zlecenia. Po dwudziestych szóstych urodzinach zlecenie przestaje być wolne od składek, a brak zgłoszenia przez zleceniodawcę prowadzi do zaległości ustalanych wstecz. To obowiązek, o którym trzeba poinformować zleceniodawcę samodzielnie, bo daty urodzenia nikt za nas nie sprawdzi.

Najczęściej zadawane pytania

Poniżej krótkie odpowiedzi na pytania pojawiające się przy zmianie statusu ubezpieczeniowego w trakcie studiów. Dotyczą sytuacji granicznych i szczegółów proceduralnych.

Czy urlop dziekański przerywa ubezpieczenie zdrowotne?

Urlop od zajęć co do zasady nie powoduje utraty statusu studenta, więc zgłoszenie przez uczelnię pozostaje aktualne. Inaczej jest przy skreśleniu z listy studentów, które kończy status i obowiązek zgłoszenia. Zasady bywają różnie ujmowane w regulaminach uczelni, dlatego przed dłuższym urlopem warto potwierdzić sytuację w dziekanacie.

Czy student zaoczny jest traktowany inaczej niż stacjonarny?

W zakresie ubezpieczenia zdrowotnego nie ma różnicy: liczy się status studenta, a nie forma studiów. Różnica pojawia się przy rejestracji w urzędzie pracy, gdzie studenci studiów stacjonarnych nie mogą uzyskać statusu bezrobotnego, a studiujący zaocznie lub wieczorowo co do zasady mogą.

Czy doktorant jest ubezpieczony przez uczelnię?

Uczestnik szkoły doktorskiej, który nie podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu z innego tytułu, może zostać zgłoszony przez podmiot prowadzący szkołę doktorską. Pobieranie stypendium doktoranckiego wiąże się jednak z własnymi obowiązkami ubezpieczeniowymi, dlatego konkretną sytuację warto potwierdzić w jednostce prowadzącej kształcenie.

Co z ubezpieczeniem studenta, który wyjeżdża na Erasmusa?

Student zachowujący polski tytuł do ubezpieczenia może wystąpić o Europejską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego, uprawniającą do leczenia w państwach Unii Europejskiej i EFTA na zasadach obowiązujących w danym kraju. Karta nie zastępuje ubezpieczenia turystycznego i nie pokrywa transportu medycznego do Polski ani leczenia prywatnego.

Czy student cudzoziemiec studiujący w Polsce ma prawo do NFZ?

Studenci z państw Unii Europejskiej i EFTA korzystają z leczenia na podstawie EKUZ wydanej w kraju pochodzenia. Studenci spoza tych państw mogą zawrzeć umowę o dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne z NFZ i są przy tym zwolnieni z opłaty dodatkowej. Osoby polskiego pochodzenia oraz posiadacze Karty Polaka mogą podlegać odrębnym zasadom, które warto sprawdzić w dziale współpracy z zagranicą na uczelni.

Czy można zgłosić do ubezpieczenia rodzica, który nie pracuje?

Tak, jeżeli pozostaje z osobą ubezpieczoną we wspólnym gospodarstwie domowym i nie ma własnego tytułu. Katalog członków rodziny obejmuje wstępnych, czyli rodziców i dziadków, bez ograniczenia wiekowego. Pracujący absolwent może więc zgłosić do ubezpieczenia rodzica, który sam takiego tytułu nie posiada.